Na een begrafenis komen de familieleden en vrienden graag nog even samen. Om na te praten, verdriet te delen en herinneringen aan de overledene op te halen. Vaste regels over dat samenzijn zijn er niet meer, maar een kopje koffie met gebak, een broodje met kaas of een alcoholisch drankje met wat bitterballen komen meestal wel op tafel in het zaaltje bij het kerkhof of het crematorium. Historisch gezien is dit echter een zeer vereenvoudigd slotstuk van een lange traditie van rouwmaaltijden. In het verleden werd een overledene in Nederland geëerd en herdacht aan goed gevulde tafels. In gegoede kringen sierden gebraad en andere luxe gerechten de tafel en stroomde de rijnwijn. Boeren en minder vermogende burgers kwamen samen voor een maal met voedzame spijzen, zoals erwten met spek en rijstepap, weggespoeld met goed bier.
Culinair erfgoedspecialist Carolina Verhoeven, onder andere mede verantwoordelijk voor het plaatsen van tradities rondom het conserveren van voedsel op de inventarislijst van immaterieel erfgoed van UNESCO, was een groot kenner van dit soort gebruiken en rituelen in onze jongste geschiedenis. Ze kon er prachtig over vertellen, en in haar hoofd zat een belangrijk stuk kennis dat helaas met haar eigen overlijden in 2024 verdwenen is. Het boek dat zij had willen schrijven over deze tradities bij rouw en begraven is er niet meer van gekomen.
Bakje troost
Gelukkig had Carolina een grote groep kenners van onder andere de geschiedenis van eten en drinken, van volksgebruiken, van conserveren van voedsel om zich heen verzameld. Mede dankzij de hulp van deze specialisten, die allen een artikel schreven, is dat boek er nu toch gekomen: Bakje troost. Eet- en drinktradities rondom rouw en begraven.
Bakje troost laat aan de hand van vele historische voorbeelden zien hoe belangrijk de rol van eten en drinken bij een teraardebestelling en in de rouwperiode was. Je leest onder andere over nepbegrafenissen, leedbier, rouwserviezen en Groningse utigsten. En er zijn ruim 20 historische rouwrecepten die de veelzijdigheid illustreren waarmee nabestaanden in het verleden hun dierbaren herdachten en eerden, of die op een andere manier in verband gebracht kunnen worden met leven én dood.
Culinair historica Manon Henzen van eet!verleden en uitgeefster Karen Groeneveld van Het Zwarte Schaap namen het initiatief, emeritus hoogleraar Johanna Maria van Winter schreef een voorwoord en Ineke Strouken, oud-directeur van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, vertelt over Carolina’s leven én begrafenis.
In mijn bijdrage aan dit eerbetoon aan Carolina Verhoeven vertel ik over vier verschillende perioden waarin alcohol, en dan vooral wijn, de begrafenisgasten troost bood of op een heel andere manier werd ingezet: de prehistorie, de tijd van de Romeinen, de middeleeuwen en de zeventiende en achttiende eeuw. Ik ga in op bronzen ketels voor de doden, pijpleidingen met Romeinse wijn, kanunniken met een kater en zeventiende-eeuwse begrafenismalen met 4600 liter wijn. Want behalve een bakje troost speelde ook wijn bij begrafenismalen millennia lang een grote rol.
Bakje troost. Eet- en drinktradities rondom rouw en begraven
onder redactie van Karen Groeneveld, Manon Henzen en Ineke Strouken
160 pagina’s, rijk geïllustreerd, met 20 recepten
Het Zwarte Schaap & eet!verleden, 2026
ISBN 978 9492821317
prijs € 24,95