Het is opvallend: een groep Spaanstalige eilanden promoot de wijnen van die eilanden onder een Engelse naam. Dat is het geval met de Canarische Eilanden, die voor de internationale marketing de term Canary Wine kozen. Nu is dat niet zomaar: de term herinnert aan de glorietijd van de Canarische wijnen en een van de belangrijkste afzetmarkten in die tijd. In het zeventiende- en achttiende-eeuwse Britse rijk stonden de wijnen van deze Spaanse eilanden voor de kust van Noord-Afrika bekend als Canary of Canary wine. Ook in ons land vond je in die tijd deze wijnen onder de naam Canari wijn of Canari.
In maart bracht ik voor het eerst een bezoek aan Tenerife en Lanzarote en maakte op beide eilanden uitgebreid kennis met de hedendaagse wijnen en het fantastische wijnlandschap. Op Tenerife reisden we met een groep vinologen; het programma bestond vooral uit veel wijnhuizen per dag bezoeken en ’s avonds een diner. Met zijn tweeën reisden we na drieënhalve dag door naar Lanzarote, waar het tempo naar beneden kon, en we samen genoten van een beperkt aantal wijnhuizen, culturele uitstapjes en het bijzondere wijnlandschap. Op beide eilanden maakten we kennis met bijzondere en uitstekende wijnen, waarover later meer.
Een reden voor mij om mee te gaan naar Tenerife was vooral de rijke wijngeschiedenis van de Canarische Eilanden. Ik was heel benieuwd of de wijnstijlen van toen deel uit maken van de moderne wijnproductie op de eilanden. Daarom dook ik eerst maar eens wat dieper in die wijngeschiedenis.
Kolonisatie in de middeleeuwen
De Canarische Eilanden zijn het zuidelijkste stukje Europa en liggen in de Atlantische Oceaan voor de kust van Noord-Afrika, ter hoogte van de grens tussen Marokko en de Westelijke Sahara. De oorspronkelijke bewoners van de eilanden, de Guanche, kwamen waarschijnlijk uit Noord-Afrika en deelden culturele trekken met de Amazigh (Berbers). De Guanche kenden geen druivenstokken of wijn, al zijn er wel sporen gevonden van handel in wijn in de Romeinse tijd. Pas met de koloniale verovering van Madeira en de ‘Gelukzalige Eilanden’, zoals de Canarische Eilanden wel genoemd werden, begon hier de wijngeschiedenis. Hand-in-hand met de ontdekkingsreizen en gestimuleerd door de Spaanse en Portugese kronen vestigden er zich Europeanen op Madeira en de Canarische Eilanden.
Eerste druivenstokken
Franciscaanse monniken van Mallorca brachten midden veertiende eeuw de eerste druivenstokken – waarschijnlijk van het druivenras fogoneu – naar Gran Canaria. Dit initiatief strandde echter al snel en pas in de latere vijftiende eeuw kwam een nieuwe kolonisatie van de eilanden op gang. Veel belangrijker dan druivenstokken was in deze beginjaren van de Spaanse overheersing het suikerriet. De wijnstok nam de rol van belangrijkste handelsgewas pas over in de eerste decennia van de zestiende eeuw, vooral op Tenerife, Gran Canaria en La Palma. Dit waren de eilanden die rechtstreeks onder de kroon vielen. Op de andere eilanden, waaronder Lanzarote, hadden feodale heren het voor het zeggen en die produceerden vooral voor eigen consumptie.
De eerste druivenstokken die een blijvende invloed zouden hebben op de wijnbouw kwamen van Madeira: het waren malvasia-stokken, verantwoordelijk voor een van de twee belangrijkste wijnen die eeuwenlang naar verre afzetmarkten verscheept zouden worden. Vooral op Tenerife bleek deze malvasia het uitstekend te doen in bijvoorbeeld de Orotava of Arautava-vallei. Malvasia is naar alle waarschijnlijkheid ook het druivenras van de beroemde Canary sack, een krachtige zoete wijn die door Shakespeare en vele anderen is geroemd. De terminologie in de bronnen blijkt echter niet altijd eenduidig. Enerzijds vind je Canary wine, anderzijds Malvasia genoemd in West-Europese bronnen, waarbij meestal hetzelfde werd bedoeld, maar niet altijd. Ook blijft niet helemaal opgelost of Canary sack nu een versterkte wijn was of niet.
Met kolonisten uit Andalusië en Extramadura kwamen druivenrassen mee die in die Spaanse regio’s gebruikelijk waren: bijvoorbeeld listan blanco (palomino rond Jerez) en vijariego blanco. De tweede exportwijn was een – droge – field blend van deze andere (overwegend) witte druiven, vidueño genoemd. In negentiende-eeuwse geschriften kom je nog wel eens de vermelding tegen dat vidueño een druivenras is, maar dat is niet correct. Vidueño vond zijn weg vooral naar consumenten op de eilanden zelf, maar ook naar markten in Noord en Zuid-Amerika. Het waren vooral de Spaans- en Portugeestalige koloniën die deze wijnen afnamen. Daar kwamen later de Britse koloniën in Noord-Amerika nog bij.
Overigens ging er niet alleen wijn richting Zuid-Amerika. Stokken van het druivenras listan prieto, op dit continent bekend als een van de criolla’s, arriveerden hier via de Canarische Eilanden. En het waren ook de Canarische Eilanden waar voor het eerst gewassen uit de ‘Nieuwe’ Wereld als de Peruviaanse aardappel in Europa geïntroduceerd werden. Nog altijd zijn de papas canarias beroemd en de eilanden kennen een groot aantal aardappelrassen. Mis ze niet, als je ter plekke bent. Ze zijn heerlijk van smaak, veel lekkerder dan je van aardappelen gewend bent.
Internationale markten
De allereerste vermelding van Canarische wijnen op de internationale markten dateert waarschijnlijk uit 1525; deze wijn kwam van La Palma, waar in dat jaar een overschot geproduceerd was. Vanaf 1527 begon ook Tenerife te exporteren. Dankzij de vulkanische bodems van de eilanden hadden de wijnen een heel eigen karakter, en ze bleken wat betreft smaak en kwaliteit op de buitenlandse markten hogelijk gewaardeerd te worden. De wijnen bleken het zeetransport goed te doorstaan, maar helaas heb ik nog nergens kunnen lezen over de wijnmaaktechnieken die werden toegepast. De liefde voor Canary wine van de Engelsen dateert vooral uit de zeventiende eeuw. Canary ondervond echter ook concurrentie van de wijnen uit Madeira en Jerez. Na 1703 ging de Britse markt officieel voor de eilanden verloren, te wijten aan politieke omstandigheden, oorlogen en ongunstige handelsverdragen. Onofficieel bleef er echter zeker belangstelling voor de Canary wines. Naar ons land, vooral via Rotterdam, kwam ook Canarische wijn, maar nooit in zulke grote hoeveelheden als er verscheept werden naar Bristol en Londen bijvoorbeeld.
Medicinale wijnen
Canary wine werd overigens in de zeventiende en achttiende eeuw ook als medicinaal gezien. In Nederland werd hij zeer goed geacht voor kraamvrouwen, om aan te sterken. In Amerika kreeg George Washington hem door zijn dokter voorgeschreven. ‘Please also to lend me a bottle or two of Mountain [krachtige zoete wijn uit Malaga], or Canary Wine. Mr Green directs me to drink a Glass or two of this every day mixd with Water of Gum Arabic [geproduceerd uit het sap van de acaciaboom]’, schrijft Washington aan een vriendin in november 1757.
Neergang in de negentiende eeuw
In de negentiende eeuw ondervonden de Canarische wijnproducenten steeds meer concurrentie van de import van goedkope Spaanse wijnen op de eilanden zelf. De wijnhuizen hadden grote problemen om de productie te handhaven. In 1852 volgde de meeldauwplaag (oidium), enige decennia later gevolgd door de valse meeldauw (mildiou). De druifluis bleef de eilanden gelukkig bespaard, dankzij de vulkanische bodems. Tot op de dag van vandaag zijn veel druivenstokken hier dan ook nog ongeënt. (Enige jaren geleden werd er tot grote verontrusting voor het eerst phylloxera op de eilanden geconstateerd.)
Desondanks raakte de wijnbouw stevig in het slop en bleef ook de twintigste eeuw een moeilijke tijd, dankzij twee wereldoorlogen en het Franco-regime. Pas met de komst van het toerisme vanaf 1960 kwam de economie van de eilanden weer in beter vaarwater, en sinds enige decennia krijgt ook de wijnbouw weer grote aandacht.
Op zoek naar sack en malvasia
Maar hoe komt deze rijke wijngeschiedenis nu tot uiting in de hedendaagse wijnbouw op de eilanden? Allereerst zijn de wijnmakers er enorm trots op, en alleen al het feit dat er inmiddels twee uitstekend leesbare en rijk geïllustreerde publicaties verschenen zijn over de wijngeschiedenis van de eilanden zegt genoeg. Dat is in andere historische wijngebieden vaak wel anders.
Maar kom je de historische Malvasia, de sack en de vidueño nu ook nog veel tegen op Tenerife? Naar mijn mening is dat maar beperkt het geval. Hoewel er wijnmakers zijn die een eerbetoon hebben gemaakt aan de vidueño, ben ik weinig fieldblends tegengekomen, en al helemaal niet onder die naam.
Malvasia vind je gelukkig wel, maar vooral droog. Een enkel kleine flesje zoete Malvasia tref je hier en daar aan. Voor de Malvasia speelt nog een andere kwestie: anno 2026 zijn er (minimaal) twee verschillende malvasia-druivenrassen op de eilanden: malvasia aromática en malvasia vulcánica. De eerste groeit op Tenerife, kwam via Madeira naar de eilanden en is de druif die in het verleden waarschijnlijk Malvasia en Canary sack leverde. De herkomst ligt in het Middellandse Zeegebied, maar het is niet dezelfde malvasia die van Kreta kwam. Je vindt deze druif onder de naam malvasia di lipari in het grote druivenboek Wine Grapes. Voor zoete wijnen doet malvásia aromatica het echter het best op de lagere hellingen, maar daar staan inmiddels huizen, industrie, bananen of andere druivenrassen.
Malvasia vulcánica is de sterdruif van Lanzarote en is een lokale kruising van malvasia aromática en marmajuelo, een lokale druif die op zichzelf ook heel goede wijnen kan opleveren. De wijnbouw van Lanzarote en het beroemde wijnlandschap met diepe kuilen waarin de druivenstokken beschut staan, ontstonden echter pas na de uitbarsting van de Temanfaya-vulkaan in 1730-1734; de beroemde Canary was hier niet van gemaakt en kwam niet van Lanzarote.
Sack van listans
Hoewel ik een enkele zoete Malvasia heb geproefd op Tenerife, bijvoorbeeld de Paisaje in de Islas-lijn van Tajinaste, is de historische Canary wine op dit eiland nog maar beperkt aanwezig. Bij Bodegas Viñátigo worden een aantal vaatjes uit de zeventiende eeuw bewaard, en werd in 2008 weer Canary op vat gelegd. Trots werd ook een flesje heel oude Malvasia getoond, met een zeer dikke en stroperige consistentie. Geproefd heb ik deze zoete Malvasia of de sack niet. Eigenaar Juan Jesus Mendez van Viñatigo is wel een van de redacteuren en auteurs van de bovengenoemde boekjes. Mendez staan bovendien aan de wieg van de herwaardering van de lokale druivenrassen en de nieuwe wegen die de wijnbouw op Tenerife inslaat.
Een ander bedrijf waar ik iets van de oude wijngeschiedenis ervoer, was op Finca la Habanera bij Bodegas Arautava. Ook hier staan een paar vaten gemarkeerd ‘sack’ in de proefkelder, en het wijnhuis bracht de afgelopen jaren twee sacks op de markt. Die waren echter niet van malvasia gemaakt, maar van respectievelijk listan negro en listan blanco, van stokken van meer dan 100 jaar oud. Bovendien zijn die stokken geleid in de oude cordon trenzado-methode – waarvan men zegt dat hij in vroeger eeuwen voor de malvasia is ontwikkeld. Meer hierover in een volgende bijdrage. Voor deze sacks werden wijnen uit twee jaren geblend en als ik de uitleg goed begrepen heb, is deze sack ook versterkt, omdat listans van zichzelf weinig alcohol produceren. Vanwege de prijs heb ik ook deze wijn niet kunnen proeven, en er ook geen flesje wijn van mee naar huis genomen. De liefhebber kan voor € 90 een flesje kopen bij wijnbar Con Pasión in Puerto de la Cruz.
Voor de historische wijnstijlen van Tenerife geldt uiteraard hetzelfde als voor port, madeira, sherry en vins doux naturels: er is veel te weinig markt voor. Port, madeira en sherry bezitten het marktaandeel wat er nog is voor versterkte wijnen, maar hebben het al moeilijk genoeg. Een hernieuwde productie van Canarische sack maakt weinig kans, helaas. Tenerife zet daarom hoofdzakelijk in op droge wijnen van hoge kwaliteit. En de liefhebber van historie moet het doen met goede publicaties en hier en daar een kleine zoete hommage.
Natuurlijk heb ik maar met een beperkt aantal wijnhuizen kennis gemaakt en zeker ook niet alle wijnen van de bezochte huizen geproefd. Maar ondanks de ‘historische’ term Canary Wine zet in ieder geval Tenerife niet in op de historische wijnstijlen. Gelukkig maken de moderne wijnstijlen veel goed! Daarover meer in een volgend verhaal, waarin ik ook meer over de wijnen van Lanzarote zal vertellen.
Bronnen
Canary Wine: una travesía por la historia, 2025 (gratis download)
The Wine that Perfumes the Blood (gratis download)